Het Afrikaanse concept van tijd
- Yoga met Lieneke
De klokkentijd
Het verlangen om de tijd bij te houden is al duizenden jaren oud. Het begon met zonnewijzers en waterklokken, de voorloper van de zandloper. In de 13e eeuw werd de mechanische klok uitgevonden en in de 15e eeuw, door een nieuw veermechanisme, kleine klokken voor individueel gebruik. De eerste horloges volgden in de 16e eeuw, eerst als een ketting, daarna gedragen als zakhorloges en uiteindelijk als polshorloge. Het vastleggen van tijd in uren en minuten, in plaats van leven volgens het biologische ritme van licht en donker, is een langzaam proces geweest en is pas heel recent voltooid. Pas toen de noodzaak ontstond om treinen en boten ‘op tijd’ te laten vertrekken, is de klokkentijd gelijk getrokken voor iedereen.
Ons lichaam is niet gemaakt om te leven volgens de klok. We hebben een circardiaans ritme, een biologisch intern ritme dat een cyclus van (ongeveer) 24 uur volgt. Deze interne klok synchroniseert ons lichaam met het ritme van dag en nacht en heeft invloed op onze nachtrust, lichaamstemperatuur, hormonen en eetlust.Â
Leven volgens de klok verstoort dit natuurlijke ritme en heeft daarom voor velen (onbewust) een negatief effect op de mentale en fysieke gezondheid. Niet kunnen slapen of wakker worden volgens jouw eigen biologische klok, betekent dat je te weinig of niet goed slaapt. Dit heeft een negatief effect op de bloeddruk, de spijsvertering en de stoelgang. Leven volgens de klok veroorzaakt bovendien stress en een gehaast gevoel, door het idee dat je tijd verliest als je ̩̩n uur langer slaapt dan normaal. Elke keer als je op de klok kijkt betekent dit iets, je hebt nog tijd, je bent te laat, of zelfs, je hebt gefaald. Hierdoor worden we continue uit het moment getrokken en doen we niet wat op dit moment Рelk moment Рgoed is voor onze fysieke en mentale gezondheid. In plaats daarvan zijn we gericht op een toekomst waarin we gebonden zijn aan eindeloze afspraken en deadlines.
De zonnetijd versus de klokkentijd
De zonnetijd, de ware tijd, is de tijd die berekend wordt door te kijken naar de positie van de zon. Volgens de zonnetijd staat om 12 uur in de middag de zon op haar hoogste punt in de hemel. Op het moment van schrijven van deze blog, 4 november 2025, dus in de wintertijd, is de zonnetijd 12:22 uur. Dat is een verschil van slechts 22 minuten. In de zomertijd, daarentegen, is er een verschil tussen de klokkentijd en de zonnetijd van 1,5 tot bijna 2 uur.Â
Wat maakt het nu eigenlijk uit, dat de klokkentijd afwijkt van de ware tijd? Neem het voorbeeld van mensen die in ploegendiensten werken, dus buiten de standaard werktijden van 9 tot 17 uur. Zij hebben een grotere kans op overgewicht, hartklachten, diabetes, kanker en mentale gezondheidsklachten. Ook leven ze gemiddeld minder lang. Doordat Nederland aan de westerse rand ligt van onze tijdszone en onze lichaamsklok een groot gedeelte van het jaar meer dan één uur afwijkt van de klokkentijd, lopen we meer risico op deze zelfde aandoeningen als mensen die in ploegendiensten werken. In het donker opstaan om in een file naar je werk te gaan, meer kun je niet tegen je eigen biologische behoeften ingaan.
De kalender
Een van de eerste kalenders die bewaard is gebleven is van de Sumeriërs en is zo’n 5000 jaar oud. Deze vroege mensen maakten gebruik van lunisolaire kalenders, gebaseerd op de stand van de zon en de fasen van de maan. Elke maand begon bij de nieuwe maan en elk jaar telde 12 maanden. Elke 3 jaar werden de kalenders aangepast met een extra maand, om gelijk te blijven lopen met de zon en de seizoenen.
De Egyptenaren maakten hun 12 maanden elk precies 30 dagen lang en voegden elk jaar 5 extra dagen toe. De Babyloniërs gebruikten afwisselend maanden van 29 en 30 dagen. De Romaanse kalender had 304 dagen, verdeeld over 10 maanden. Dit was een zeer onnauwkeurige kalender en in het jaar 45 voor Christus liep deze kalender een aantal maanden vóór op de zon en de seizoenen. Julius Ceasar voerde daarom een nieuwe kalender in, die alleen de positie van de zon volgde. Elk jaar had 365.25 dagen, verdeeld over 12 maanden, met schrikkeljaren. Deze Juliaanse kalender was de voorloper van onze huidige Gregoriaanse kalender (vernoemd naar paus Gregorius XII, ingevoerd in 1582), die tegenwoordig (mede door het kolonialisme) in bijna alle landen de officiële kalender is.Â
De Gregoriaanse kalender heeft een aantal nadelen. Het heeft ongelijke maanden, van 28 tot 31 dagen, ongelijke kwartalen en elk jaar en elke maand start op een andere dag van de week. Er is geen verbinding met de fasen van de maan, waardoor ook de invloed van de maan, niet alleen op de oceanen, maar ook op de landbouw en het menselijk lichaam, vergeten wordt. Net zoals de klok is het een kunstmatige structuur, die niet aansluit bij het ritme van de natuur. Het belangrijkste voorbeeld hiervan is het feit dat het nieuwe jaar begint op 1 januari, niet in de lente, op het moment dat de natuur weer tot leven komt en het echte nieuwe jaar begint. Midden in de winter is niet de juiste tijd voor goede voornemens, maar om extra te slapen en uit te rusten.
Lineaire tijd
De manier waarop we de tijd bijhouden verstoort ons biologische ritme en verwijdert ons verder van onze natuur. Dit wordt weerspiegeld in de manier waarop we denken over tijd: Tijd is geld. De tijd vliegt. Haast is geboden. Werken tegen de klok. Achter de feiten aanlopen. Al deze uitdrukkingen geven aan dat je tijd kan verliezen, dat je tijd kunt inhalen, of dat je voor of achter kunt lopen op de tijd. Â
Het Eurocentrische perspectief op tijd is lineair. Dit betekent dat wij een rechte lijn trekken vanuit het verleden, door het heden, richting de toekomst. Deze lineaire tijd geeft structuur aan onze dagen. We staan op wanneer de wekker gaat, hebben een x aantal minuten om te douchen of ontbijten (of yoga te oefenen), voordat we op een bepaald tijdstip moeten beginnen met werken, of de kinderen naar school moeten brengen, etc. De lineaire tijd blijft maar vooruit bewegen en als je niet meebeweegt, loop je achter.Â
Deze manier van denken over tijd is gekoppeld aan ons idee over vooruitgang, economisch of sociaal, als een ontwikkeling die zich vooruit beweegt in de tijd. Het kapitalisme kan niet functioneren zonder lineaire tijd. De 8-urige werkdag en 40-urige werkweek is ontstaan tijdens de industriële revolutie als een middel om productiviteit van de massa en winsten voor de elite te vergroten. Als je niet productief bent binnen deze tijd, dan verlies je iets: geld, je baan, succes, maar ook eigenwaarde.Â
Het gevoel dat je productief moet zijn, dat je lui bent als je rust neemt, dat je to-do lijst eindeloos is en de angst dat je tijd verliest, zijn allemaal gevolgen van leven volgens de klok en het idee van lineaire tijd. Deze manier van denken is funest voor de mentale en fysieke gezondheid, maar helaas de norm in onze samenleving.Â
Afrikaanse tijd
Afrikaanse tijd, zoals beschreven door de wetenschapper en filosoof John Mbiti, is niet lineair, maar tweedimensionaal. Sasa is het heden en de nabije toekomst en zamani is het uitgestrekte verleden, waar alle momenten in het heden naartoe bewegen. Tijd beweegt van het heden naar het verleden, niet vooruit richting de toekomst zoals in het lineaire perspectief. In Afrikaanse tijd is er een lang verleden, dat betekenis geeft aan het heden en de toekomst die je kunt voelen in het heden, maar er is géén verre toekomst.Â
Dit maakt Afrikaanse tijd cyclisch in plaats van lineair. Het volgt de cycli van de natuurlijke wereld, zomer wordt herfst en herfst wordt winter, de aarde draait rondom de zon en de maan om de aarde. Je kunt tijd niet verliezen, omdat de cyclus telkens opnieuw begint en de natuur elke dag, elke maancyclus, elk seizoen vernieuwt.Â
Dit perspectief op tijd sluit ook aan bij onze cyclus. Elke maand begint met de menstruatie, gevolgd door een tijd met veel energie, de ovulatie, hormonale schommelingen en vermoeidheid richting de menstruatie. Elke dag vraagt om iets anders en geeft iets anders, afhankelijk van het moment in de cyclus. Leven in lineaire tijd is moeilijk te verenigen met de ervaring van de menstruatiecyclus.Â
Binnen Afrikaanse tijd ontvouwen situaties zich zoals ze zich voordoen. Het ene moment vloeit voort in het andere. Je wordt wakker wanneer het licht wordt, je eet wanneer je honger krijgt, je werkt wanneer er werk ligt of je inspiratie voelt, je rust wanneer je lichaam moe is.. In deze manier van leven en denken loop je nooit voor of achter op de tijd en hangt je eigenwaarde niet af van je productiviteit of het idee van vooruitgang.Â
Nu zal je misschien denken, zonder wekker wakker worden, eten wanneer je honger hebt, werken wanneer je inspiratie voelt, leven zonder tijdsdruk, dat is in onze kapitalistische maatschappij een absolute luxe. Maar zelfs voor mensen, bijvoorbeeld gepensioneerden, die zo zouden kunnen leven, is dit heel erg moeilijk. We zijn ons leven lang geconditioneerd om te leven volgens de klok, probeer dit maar eens los te laten. Probeer het op vakantie, probeer het één dag in het weekend, of zelfs maar één ochtend. Word wakker zonder te kijken hoe laat het is. Volg je ochtendroutine zonder te letten op de tijd. Eet wanneer je honger hebt, ongeacht hoe laat het is. Laat het ene moment zonder angst en zonder op de klok te kijken overgaan in het andere moment.Â
Alweer meer dan 10 jaar geleden las ik het boek Tracks, gebaseerd op een waargebeurd verhaal, waarin een jonge vrouw met kamelen een tocht maakt door de Australische woestijn. Robyn Davidson beschrijft hoe ze elke ochtend gestructureerd op dezelfde tijd vroeg opstaat om zo veel mogelijk kilometers te kunnen maken. Langzaamaan gaat ze het ritme van de reis en de natuur volgen, waardoor ze volledig in het moment leert zijn en ze haar klok achterlaat, dat ze nu ziet als een instrument dat haar verbinding met het moment in de weg stond. Deze les uit het boek is me al die tijd bijgebleven, heeft geleid tot deze blog én een worsteling (lees: tapas) met het loskomen van de klok en het idee van vooruitgang. Ik hoop dat ik jou mag inspireren tot hetzelfde!
© 2025 Lieneke’s Yoga Company